Diyarbakır binlerce yıllık bir kültürel katmanlaşmanın tezahürüdür. Bugün sokaklarında duyduğumuz o kendine has Diyarbakır şivesi, aslında bir dilin ötesinde, bölgenin etnografik ve tarihsel bir özetidir. Akademik bir perspektifle baktığımızda, bu şivenin neden bu kadar zengin ve karakteristik olduğunu anlamak çok daha heyecan verici hale geliyor.

Filolojik araştırmalar gösteriyor ki Diyarbakır ağzı, Türkçenin Oğuz grubu özelliklerini taşımakla birlikte; içinde barındırdığı Kürtçe, Arapça, Farsça, Süryanice unsurlarla tam bir "dil laboratuvarı" niteliğindedir. Şehir, tarih boyunca bir ticaret ve kültür kavşağı olduğu için, bu diller birbirine çarpa çarpa bugün kullanılan o şiveyi doğurmuştur.

Diyarbakır şivesini diğer Anadolu ağızlarından ayıran en belirgin özelliklerden biri ses düşmeleri ve ses türemeleridir. Akademik literatürde "ünlü daralması" ve "ünsüz benzeşmesi" olarak tanımlanan bu durum, halk arasında o meşhur akışkanlığı sağlar:

"Geliyoruz" yerine "Geliyıx"

"Bakıyorum" yerine "Baxiyam"

Bu değişimler rastgele değildir; dilin en az çaba ilkesine göre şekillenmiş, konuşmaya ritmik bir melodi katmıştır. Özellikle "k" sesinin "x/ğ" sesine dönüşmesi (örneğin; bak-mak -> bah-max), bölgenin karakteristik gırtlak yapısının bir sonucudur.

Diyarbakır şivesi sadece ses değildir; o, bir olayı, kavramı anlatmanın en "samimi" yoludur. Standart Türkçede tek bir kelimeyle ifade edilen bir durum, Diyarbakır ağzında derin bir duygu dünyasına açılabilir.

Örneğin, birine "Cigerim" diye hitap etmek, anatomik bir gönderme değil; sevginin en derine, en hayati organa nüfuz ettiğinin ilanıdır. Ya da "Keke" dendiğinde, sadece bir hitap değil, bir aidiyet ve korumacılık hissedilir.

Ne yazık ki, küreselleşme ve standart dilin (İstanbul ağzı) baskınlığı, bu yerel renkleri yavaş yavaş griye çalıyor. Ancak Diyarbakır şivesi, sadece komedi unsuru yapılacak bir "aksan" değil, Anadolu’nun dil atlasındaki en kıymetli parçalardan biridir.

Akademik olarak incelenmesi gereken bu yapı, aslında bize şunu söyler: Bir şehri anlamak istiyorsanız, sadece taşlarına değil, o taşların arasında filizlenen kelimelerine de kulak verin. Çünkü o kelimeler sustuğunda, tarihin bir sayfası daha kapanmış demektir. Sonraki yazılarımda daha kapsamlı ele alacağım