1869’dan 2026’ya; Diyarbakır’ın Basın Tarihi

Geçen hafta kargodan bir paket geldi kayınbirderim göndermişti bana. Kargoyu açtım, içinden Cumhuriyet Gazetesinin çok eski bir nüshası çıktı. Tarihine baktım 20.Kasım 1949 yazıyordu. Hayretler içinde kaldım.

Güzel bir sürpriz yapmıştı ve unutulmaz bir nostalji yaşatmıştı. Benim doğduğum güne ait bir gazete nüshasıydı bu. İçindeki haberleri ilgi ile okudum.

Sonradan ôğrendim ki, bu tür eski tarihli gazeteler sahaf dükkanlarında çok ilgi görüyormuş,

Doğum günlerinde verilen bir tür hediyeymiş meğer.

O gazeteyi itina ile arşivimde saklayacağım.

Cumhuriyet Gazetesinin isim babası Atatürk'tür.

Kurtuluş Savaşı'nı destekleyen ilk gazete olan Yenigün'ü yayımlamaya devam eden Yunus Nadi (Abalıoğlu), 7 Mayıs 1924 tarihinde Cumhuriyet'i iki ortağı Nebizâde Hamdi ve Zekeriya Sertel ile birlikte kurmuşlar.

Aralıksız 98 sene devam eden bir gazete Cumhuriyet.

Üniversite öğrenciliğimin başladığı 1967 yılından itbaren yaklaşık 20 yıl her gün alıp okuduğum bir gazeteydi..

Bu haftanın yazısını da bu güzel olayı vesile görerek,

Diyarbakır’da Gazetecilk ve Basın konusunu genel hatları ile yazmayı ve anlatmayı arzu ettim.

Diyarbakır bir kültür ve edebiyat kentidir.

Basın ve Gazetecilik çok eski tarihlerden itibaren canlılığını ve özelliğini hep devam ettirmiştir.

Geçmişte Diyarbakırda yüzlerce gazete ve derginin basımı yapılmıştır

Anadolu’da hiç bir kente nasip olmayan onlarca matbaa mevcuttur eski tarihlerde.

Matbaalar genellikle hūkūmet dairelerinin olduğu Saraykapı yolundaydı. İzzet Paşa caddesinde yani.

Anadolu’nun en eski gazetelerinden bir olan Diyarbekir Gazetesi 3 Ağostos 1869 günü yayımlanmaya başlamış. Bu tarih baz alındığında

Diyarbakır’da basın hayatının tarihi 150 yılı geçmektedir.

Valilikçe kurulan ve Vilayet Matbaasında basılan Diyarbekir Gazetesinde o yılların ünlü düşünür ve edipleri yazılar ve makaleler kalem almış. Bizatihi gazetenin yöneticiliğni yapmışlardır.

Diyarbekir gazetesi yayın hayatına devam ederken İstanbul’da basılan Diyarbakır’a hitap eden düzensiz birkaç gazete olmuş ama istikrarsız oldukları için tutunamamıştır.

1 Nisan 1951 yılında Yeni Şark Gazetesi yayım hayatına başlamıştır.

Bu güne kadar 1869 gününden beri devam eden Diyarbakır Gazetesi halen varlığını sürdürmüştür. Bu gazete resmi bir hüviyete sahiptir.

Bu tarih aralıklarında Diyarbakırda; Arapça, Kürtçe, Ermenice, Süryanice çok sayıda Özel gazete ve dergide yayımlanmıştır.

Diyarbekir Gazetesinden sonra 1909 tarihinde ilk özel gazete olan Peyman yayımlanmıştır.

Mart 1910 tarihinde ise Dicle Gazetesi

26 Temmuz. 1913 tarihinde Mücahit Gazetesi

1.Ağustos.1927 yılında ise Halk Sesi gazetesi yayımlanan özel gazetelerdir.

Resmi hüviyetteki Diyarbekir Gazetesi 1931 yılına kadar bu hüviyetibi devam ettirmiştir

Bu gazete ve matbaa bu tarihte Tahsin Zekai Çubukçu ve Zekai Arman’a satılmıştır.

Gerek Prof. Dr. Cavit Orhan Tütengil, gerekse Dr. Avukat. Şevket Beysanoğlu araştırmalarında

1900’lü yıllarının başlarında Diyarbakır’dan Amerika’ya gönderilen Ermenice, Süryanice dergiler bulunduğunu; bu dergilerin en ünlülerinin ise

Kevkeb Medinho (Şark Yıldızı), Şifuro (Güzel Seda) ismini taşıdıklarıdır.

Diyarbakır’da basın ve gazeteciliğe emek veren şahsiyetlerden biride araştırmacı ve bir düşünce adamı olan herkesin ayaklı kütühhane olarak andığı Abdulsettar Hayati Avşar beydir..

İstanbul’daki vazifesinden ayrılıp Diyarbakır’a dönerken matbaa malzemeleri alarak 21. Mayıs.1953 yıllından sonra Diyarbakır merkez ve ilçelerinin de içinde olduğu toplam 12 gazete çıkarır.

Diyarbakır merkezde Ümmid Silvan’da Miya Farkin

Çınar, Bismil, Çüngüş, Lice, Kulp, Hani ve Ergani’de Nur-i Zülküf, Eğil, Çermik ve Dicle isimli gazeteleri çıkarır.

Çıkardığı bu 12 gazetenin yazı işleri müdürlüğünü kendisi muhterem eşi Müslüme Avşar ise gazetelerin sahipliğini yapar.

Diyarbakır’da halen yayım hayatına devam eden en eski Gazete Yeni yurt gazetesidir.

11 Kasım. 1953 tarihinde Mustafa Evirgen ve Yaşar Evirgen tarafından kurulan gazete

Yaşar Evirgen’in oğlu eğitmen İbrahim Evirgen tarafından halen çıkartılmaktadır.

Tigris Haber gazetesi de bir zamanlar gazete dağıtıcılığı yapan Hakkı Tanaman’ın çocukları tarafından yayımlanmaktadır.

Hakkı Tanaman, Dörtyol’da Atlas Şekerlemenin hemen yanında gazete ve her çeşit dergi sattı.

Daha sonraki tarihlerde Gameda ve Yaysat Gazete Dağıtım Şirketlerinin Bölge yetkilisi oldu.

Ülkemizde Yayımlanan Ulusal Gazeteler 1960 yılı öncesi İstanbul’dan trenle iki gün gecikmeli gelirdi. Sabit gazete bayilerinde, marketlerde satılmazdı

Gazi Caddesi’nde Hasan Paşa Hanının altında Hakkı Sönmez’e ait gazete dağıtım dükkanı vardı. Bütün gezeteler oraya getirilir, gündelikçi olarak çalışan gazete satıcısı çocuklara ve gençlere verilir, onlar tarafından halka satılırdı.

Çok eski tarihlerde ise Hakkı Sönmez’den önce bu dükkan Şevki Bey diye bir şahıs tarafından çalıştırılmış. Bu dükkanda gazete dağıtımı ve satışı ise Selahattin Ege isimli şahıs tarafından icra edilmiştir.

Selahhattin Ege 1960’lı yıllardan itibaren Hasan Paşa Hanının ana giriş kapısının sağındaki

küçük dükkanında Diyarbakır’ın ilk Kırtasiyecisi oldu.

Gazeteleri kucağına alan çocuklar arasındaki yarış; kim daha çok satacak yarışıydı.

Bu nedenle son süretle koşarlar ve nefes nefese

“Yazıyor….! Yazıyor…” diye bağırırlardı sadece.

Sattıkları gazetelerin parasını da o telaş içersinde kontrol etme zamanları da yoktu. Eksik fazla olmasına bakmadan pantolon ceplerine tıkıştırırlardı.

Önemli olan Gazetenin dağıtımı ve tirajıydı. Para bir şekilde telafi edilirdi dağıtıcı bayi tarafından.

gazete satıcısı üç çocuk benim ilk okul arkadaşlarımdı.

O yaşlarda çalışma hayatının içinde evlerine maddi katkıda bulunma gayreti içindeydiler.

Bu üç arkadaşımda ileriki yıllarda başarılı ve topluma faydalı insanlar oldu.

İsmail Keresteci, İstanbulda Gazetecilik okudu. Öğrenciliğini sürdürürken, Cağaloğlundaki basım evlerinde ve matbaalarda işçi olarak çalıştı. Daha sonraları Türkiye Basın İş Sendikasının Genel Sekreterliğini yaptı, Acılar çekti, hapisler yattı.

1980 sonrası Kırtasiyeciliğe başladı.

İşini geliştirdi ve İstanbul’un en büyük kırtasiye firmasının sahibi oldu.

Remzi Yorulmaz, Elektrik Mühendisliğinde öğrenim gördü.

Öğrenimini sürdürürken, Hürriyet Gazetesinin Cağaloğlu’ndaki matbaalarında çalıştı.

Gazetenin satın alma departmaından emekli oldu.

Zeki Kırgıç, İstanbulda işletme okudu. Okula devan ederken Sirkeci’de bir matbaa kurdu.

Kardeşleri ile birlikte hiç sıkıntı çekmediler.

Zeki Kırgıç anlatmıştı bana Diyarbakır’da Gazete satıcılığı günlerini:

“At arabası ile sabah Diyarbakır tren garına gider treni beklerdik, trenden gazete balyelerini arabaya yükler. Hakkı Sönmez’in tevzi dükkanına gelirdik.

Kucağımıza gazeteleri alıp ‘Yazıyor…! Yazıyor…!’ diye fırlardık caddelere.

Dikkat ediyorum bu üç arkadaşımda, gazetelerin mürekkep kokusundan hiç kopamamış

bütün hayatları boyunca seçtikleri meslekler hep gazete ve matbaa ve basım işleri olmuş.

Gazeteler 1960’lı yıllara kadar trenle okuyucuya iki günlük gecikme ile gelirmiş.

1960’lı yıllardan sonra her gün uçakla gelmeye başlamış.

Kışın hava muhalefeti olduğu günlerde uçaklar inemezken dört veya beş günlük gazeteleri birden aldığımı hatırlıyorum.

Gazetelerin ilçelere ulaşması ise mümkün değildi. Özellilke Tren ile yapılan seyahatlerde

Tren bir istasyonda durduğunda trenin penceresinin önüne gelen çocukların ‘Gazete, Gazete’ şeklinde mırıldanmaları hafızamdan silinmedi hiç.

Bu mektubu hazırlarken duayen gezeteci ağabeyimiz Mehmet Mercan’ın

Anadoluda Gazetecilik ve Diyarbakır Basını kitabından yararlandım.

(Halit ÖTÜK Ağabeyin Arşivinden...)