Rahmi Koç’un kamuoyunda büyük tepki çeken “Kürt kadın ve doktor” sözde fıkrası üzerine yapılan tartışmalar, bu ülkenin toplumsal hafızasında derin yaralar bırakmış önyargıların hangi mecralarda, hangi özgüvenle ve hangi toplumsal konumların koruması altında yeniden üretildiğinin resmini bie kez daha önümüze koydu.
Türkiye’nin en güçlü sermaye sahibi ailelerinden birinin temsilcisinin, sağlık hizmeti gibi kamusal bir alanın açılışında, Kürtleri mizahın nesnesi haline getiren bir anlatıyı paylaşması tesadüf değil. Daha doğrusu sorunun kendisi tam da burada başlamaktadır. Çünkü bazı insanlar hâlâ belirli toplumsal kesimlerin aşağılanmasını “eski bir fıkra”, “masum bir şaka” ya da “gülüp geçilecek bir hikâye” olarak değerlendirebilmektedir.
Oysa modern dünyada mizah, güç ilişkilerinden bağımsız değildir. Kime güldüğünüz kadar, kimin üzerinden güldüğünüz de önemlidir. Tarih boyunca ayrımcılığa uğramış, kültürel ve siyasal hakları tartışma konusu yapılmış bir halkı mizah malzemesine dönüştürmek yalnızca espri yapmak değil; toplumsal hafızada kök salmış önyargıların yeniden dolaşıma sokulmasıdır.
Rahmi Koç’un sözlerini anlamak için yalnızca o salonda söylenenlere bakmak yeterli değil. Bu anlatı, Türkiye’nin kültürel hafızasında onlarca yıldır dolaşımda olan daha büyük bir hikâyenin parçası.
Uzun yıllar boyunca Türkiye sinemasında ve televizyonlarında Kürtler çoğu zaman kendi kimlikleriyle değil, karikatürleştirilmiş, hor görülmüş tipler aracılığıyla temsil edildi. Kürt karakterler ya kaba, eğitimsiz ve Türkçeyi düzgün konuşamayan kişiler olarak resmedildi ya da doğrudan komedi unsuru olarak kullanıldı. O da yetmedi herkesin öfkesini üzerine çeken kötü bir karakter olarak sahneye sürüldü. Yeşilçam’dan televizyon dizilerine uzanan geniş bir yelpazede Kürt kimliği çoğu zaman saygın bir toplumsal özne olarak değil, küçümsemenin, hor görmenin nesnesi olarak resmedildi.
Bu temsil biçimleri yalnızca sinema salonlarında kalmadı. Toplumda Kürtlere ilişkin önyargıların normalleşmesine de katkı sundu.
Kültür endüstrisi yalnızca eğlendirmez; aynı zamanda toplumsal algıları da biçimlendirir. İnsanlar yıllarca aynı kalıplarla karşılaştığında, bir noktadan sonra bu kalıplar gerçekliğin kendisiymiş gibi kabul edilmeye başlanır.
Bugün Rahmi Koç’un anlatımının bu kadar sert tepki çekmesinin nedeni de buna olan itirazdır.
Asıl mesele, böylesi bir aşağılamanın rahatlıkla dile getirilebilmesini mümkün kılan zihniyet dünyasıdır. Çünkü bir fıkranın anlatılabilmesini sağlayan şey, anlatıcının zihninde o önyargının hâlâ meşru bir yer bulabilmesidir.