Dünyanın farklı ülkelerinde gelirler artarken doğurganlık oranlarının düşmesi, demografik açıdan dikkat çekici bir tablo ortaya koyuyor.
Güney Kore, Çin, Türkiye ve ABD gibi ekonomik ve toplumsal yapıları birbirinden farklı ülkelerde ailelerin daha az çocuk sahibi olma eğilimi göstermesi, “İnsanlar neden daha az çocuk istiyor?” sorusunun yanı sıra başka bir soruyu da gündeme getiriyor:
Bir çocuğu yetiştirmek neden geçmişe göre çok daha fazla zaman, para ve sosyal yatırım gerektiriyor?
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Prof. Dr. Şervan Gökhan Gökhan, Star Gazetesi’nde yayımlanan makalesinde doğurganlık düşüşünü bu perspektiften ele alıyor.
Çocuk yetiştirmenin maliyeti değişti
Geçmişte çocuk yetiştirmenin maliyetinin ağırlıklı olarak beslenme, barınma ve giyim gibi temel ihtiyaçlarla sınırlı olduğu belirtilirken, günümüzde ailelerden çok daha kapsamlı bir yatırım bekleniyor.
İyi bir okul, yabancı dil, spor, sanat, teknoloji, üniversite hazırlığı ve bazı aileler açısından yurtdışında eğitim, çocuk yetiştirmenin parçaları haline geliyor.
Bu durum, ailelerin yalnızca çocuklarının temel ihtiyaçlarını karşılamasını değil, onların eğitim ve kariyer başarısı için uzun yıllar boyunca yatırım yapmasını da beraberinde getiriyor.
Gökhan, bu değişimin nedenlerinden birinin çocuğun aile ve toplum ekonomisindeki rolünün dönüşmesi olduğunu belirtiyor.
Kırsal ekonomiden şehir hayatına
Tarım ve hayvancılığın ağırlıklı olduğu kırsal toplumlarda çocuklar büyüdükçe aile ekonomisine katkı sağlayabiliyor, ev işlerinde ve üretimde sorumluluk üstlenebiliyordu.
Bu nedenle kalabalık aile yalnızca sosyal bir yapı değil, aynı zamanda ekonomik bir güç olarak da değerlendirilebiliyordu.
Şehirleşmeyle birlikte ise bu denklem değişti.
Fiziksel emeğin yerine eğitim, uzmanlık ve becerilerin daha fazla önem kazanmasıyla çocukların işgücüne katılması daha ileri yaşlara taşındı.
Lise, üniversite, mesleki eğitim ve uzmanlaşma gibi süreçler nedeniyle ailelerin çocukları için yatırım yaptığı dönem uzarken, çocukların ekonomik üretime katkı sağlamaya başlaması da gecikti.
Akrabalık desteğinin yerini ücretli hizmetler aldı
Şehirleşmenin bir başka sonucu da çocuk bakımının biçiminde görüldü.
Geniş aile yapısında çocukların bakımında aile büyükleri, kardeşler ve diğer akrabalar önemli rol oynarken, bu destek ağının zayıflamasıyla birlikte bakımın bir bölümü ücretli hizmetlere dönüştü.
Kreş, bakıcı, servis ve özel eğitim gibi giderler, çocuk bakımını aile bütçesinde sürekli bir harcama kalemine dönüştürdü.
Böylece çocuk yetiştirmenin maliyeti yalnızca para ile sınırlı kalmadı; ailelerin zamanının da önemli bir bölümünü kapsayan bir yük haline geldi.
Çocuk artık yalnızca büyütülmüyor, “yetiştiriliyor”
Gökhan’ın makalesindeki temel vurgulardan biri, modern çocuk yetiştirme anlayışında “yeterli” kabul edilen standardın yükselmesi.
Çocuğun yalnızca sağlıklı ve güvenli biçimde büyütülmesi yerine eğitimine, sosyal gelişimine ve gelecekteki kariyerine mümkün olduğunca fazla yatırım yapılması bekleniyor.
Bu anlayış ebeveynlerin zamanını da etkiliyor.
Çocuğu okula veya kursa götürmek, ödevlerini takip etmek, sınavlara hazırlamak, sosyal ve akademik gelişimini izlemek ve gelecekteki eğitim seçeneklerini değerlendirmek ebeveynlerin günlük yaşamının önemli bir parçası haline geliyor.
Bunun sonucunda çocuk yetiştirmenin maliyeti, doğrudan harcamaların yanında zaman ve fırsat maliyetlerini de içeriyor.
“İyi ebeveynlik” bir rekabete dönüşebilir
Makalenin dikkat çektiği bir diğer unsur ise aileler arasındaki karşılaştırma.
Bir ailenin çocuğuna özel ders aldırması, yabancı dil eğitimi vermesi veya yurtdışında eğitim fırsatı sunması, diğer ailelerde de benzer imkanları sağlama baskısı yaratabiliyor.
Sosyal medya bu karşılaştırmayı daha da genişletebiliyor.
Ebeveynler artık yalnızca kendi çevrelerindeki çocuklarla değil, dünyanın farklı yerlerinden gördükleri başarılı çocuk örnekleriyle de karşılaştırma yapabiliyor.
Bu durum, çocuk başına ayrılan para ve zamanın artmasına neden olurken, aileleri daha az sayıda çocuk sahibi olup mevcut kaynakları çocuklar arasında daha yoğun kullanmaya yöneltebiliyor.
Geleceğin belirsizliği de hesaba katılıyor
Çocuk yetiştirmenin maliyetine geleceğe ilişkin belirsizlikler de ekleniyor.
Aileler, çocuklarının yıllar sonra nasıl bir ekonomik ve teknolojik ortamla karşılaşacağını öngörmeye çalışıyor.
Üniversite eğitiminin ardından iş bulabilme, hangi mesleklerin gelecekte varlığını sürdüreceği, yapay zekânın işgücü piyasasını nasıl değiştireceği ve konut sahibi olmanın gelecekte ne kadar zorlaşacağı gibi sorular bu belirsizliğin parçaları olarak sıralanıyor.
Gökhan’a göre özellikle yapay zekânın hukuk, finans, mühendislik, yazılım ve danışmanlık gibi uzun eğitim gerektiren meslekleri dönüştürme ihtimali, ebeveynlerin çocuklarının geleceğine ilişkin planlarını daha karmaşık hale getiriyor.
Bu nedenle aileler yalnızca bugün yaptıkları eğitim harcamalarını değil, bu yatırımların 15-20 yıl sonra nasıl bir karşılık bulacağını da düşünmek durumunda kalıyor.
Daha az çocuk, çocuk başına daha fazla yatırım
Makalenin temel argümanlarından biri burada ortaya çıkıyor.
Aileler aynı gelir ve zaman bütçesiyle iki çocuk yerine tek çocuğa daha fazla eğitim, ilgi ve fırsat sunabiliyor.
Bu tercih yaygınlaştıkça çocuk başına yapılan yüksek yatırım normalleşiyor. Bunun sonucunda ise çocuk yetiştirmek için kabul edilen standart yükseliyor.
Gökhan bu süreci birbirini besleyen bir döngü olarak ele alıyor:
Daha az çocuk, çocuk başına daha fazla yatırım anlamına geliyor. Daha fazla yatırım, daha yüksek bir ebeveynlik standardı oluşturuyor. Bu standart da yeni bir çocuğun maliyetini artırıyor.
Bu nedenle yazıda düşük doğurganlığın yalnızca ekonomik yoksullukla açıklanamayacağı, yüksek gelirli ve eğitimli toplumlarda çocuk başına yapılan yatırımın artmasının da doğurganlık kararlarını etkileyebileceği belirtiliyor.
Doğum teşviki yeterli mi?
Bu tablo, devletlerin doğurganlığı artırmaya yönelik politikaları açısından da farklı bir tartışmayı gündeme getiriyor.
Gökhan, yalnızca doğum sırasında yapılan nakit ödemeler veya vergi avantajlarının, ailelerin karşı karşıya olduğu bütün maliyetleri ortadan kaldırmayabileceğine dikkat çekiyor.
Çünkü sorun yalnızca doğum anındaki harcama değil.
Eğitim, çocuk bakımı, ebeveynlerin zamanı, kariyer kaybı ve geleceğe ilişkin ekonomik belirsizlikler yıllar boyunca devam eden maliyetler oluşturuyor.
Bu nedenle yazıda daha erişilebilir kreşler, kaliteli kamusal eğitim, esnek çalışma modelleri ve ebeveynlerin kariyer kaybını azaltacak politikaların da doğurganlık politikalarının bir parçası olarak değerlendirilmesi gerektiği savunuluyor.
“Demografik paradoks”
Gökhan’ın makalesindeki yaklaşım, modern toplumların karşı karşıya olduğu bir paradoksa işaret ediyor:
Toplumlar çocuk yetiştirmek için geçmişe kıyasla daha fazla kaynak ayırırken aynı zamanda daha az çocuk sahibi oluyor.
Çocuğun aile ekonomisine doğrudan katkı sağlayan bir birey olmaktan çıkarak uzun yıllar yatırım yapılması gereken bir “insan sermayesi” olarak görülmesi, bu değişimin temel unsurlarından biri olarak değerlendiriliyor.
Makalenin vardığı noktaya göre, ailelerin gelirlerinin artması tek başına daha fazla çocuk sahibi olmaları anlamına gelmeyebilir. Çünkü gelir arttıkça çocuk için “yeterli” kabul edilen eğitim, bakım ve yaşam standardı da yükselebiliyor.
Bu nedenle bugünün doğurganlık tartışmasının yalnızca “İnsanlar neden daha az çocuk istiyor?” sorusu üzerinden değil, “Bir çocuğu yetiştirmek neden artık bu kadar büyük bir zaman, para ve sosyal yatırım gerektiriyor?” sorusu üzerinden de ele alınması gerektiği belirtiliyor.
Bu versiyonda makalenin “çocuk sahibi olmak istememe” yerine “çocuk yetiştirmenin artan maliyeti” tezini merkeze aldım; ayrıca yazarın yorumlarını haberin olgusal anlatımından ayırmak için “makaleye göre”, “Gökhan’a göre” gibi ifadeleri korudum.