YENİGÜN HABER – Birçok İslam ülkesi gibi Türkiye de dervişleri, ermişleri, evliyaları, şeyhleri, erenleri bol olan bir ülke. Hemen hemen her kentte onlarca türbe, yatır, ziyaret bulunuyor.
Rivayetlere göre bu türbe ve ziyaretlerde yatan derviş ve evliyaların Azraille pazarlık ettikleri, cinleri ehlileştirdikleri, Hac'a giden ve canı dolma isteyen Şeyhine dolmalar henüz soğumadan yetiştirdiği, savaşta bası kesildiği halde elinde kılıç kafirlere karşı savaştıkları, hastaları iyileştirdikleri gibi kerametlere sahip oldukları halk arasında anlatılır.
Diyarbakır'da da her gün yüzlerce kişinin ziyaret ettiği bu türbe ve ziyaretlerden biri de Sur ilçesi sınırlarında bulunan ve Urfa Kapı'dan Sur ilçesine girişte hemen solda karşıda bulunan Sarı Saltuk türbesidir.
Sarı Saltuk değil, Şeyh Sadık Ali Efendi
Sarı Saltuk türbesinin sadece Diyarbakır'da olduğu bilinir, oysa aynı adla Hem Balkanlarda, hem de Batı Anadolu, Doğu Anadolu ve İç Anadolu'da onlarca türbe ve makam bulunuyor. Tarihi kaynaklara göre ise, Diyarbakır'da Sarı Saltuk diye anılan türbede mezarı bulunan kişinin Sarı Sâdık lakabı ile meşhûr Gülşeniyye Tarikatı'na mensup Şeyh Sadık Ali Efendi olduğu belirtilmektedir.
Saltuknâme Destanı
Sarı Saltuk ile ilgili günümüze ulaşan en önemli kaynak "Saltuknâme destanı" dır. Bu destan, Rumeli'nin Türkleşmesinde büyük rolü bulunan Sarı Saltuk'un hayatını anlatan Anadolu Türk destanlarından biridir. Eserde, Sarı Saltuk'un menkıbelerinin yanı sıra, dönemin önemli kişilerinin menkıbeleri ve bu kişilerin Sarı Saltuk ile olan münasebetleri de anlatılmaktadır.
Sarı Saltuk'un kesin doğum tarihi kaynaklarda tam olarak bilinmemektedir. Menkıbelerde ve bazı araştırmalarda hayatı 13. yüzyıla tarihlense de, doğum tarihi ile ilgili olarak araştırmalarda 1207 yılı öne sürülmektedir.
Tarihi kaynaklara göre, 1297 tarihinde ölen Sarı Saltuk'un hayatını anlatan "Saltuknâme"ye göre, Saltık sözcüğü Rumca ve Farsça ve Arapçada "çok kuvvetli er", Sarı ise ona "çok sarı ve kızıl" olduğu için verilmiş lakaptır.
Sarı Saltuk'un 12 mezarı
Sarı Saltuk'un Türkiye'de ve Balkanlarda çok sayıda türbesi bulunmaktadır. Bu türbelerin bazıları Müslümanların yanı sıra Hristiyan ahâliler için de ziyaret yeri konumundadır. Saltuknâme'de Sarı Saltuk'un on iki mezarı olduğu belirtilmektedir. Rivayetlere göre Sarı Saltuk, beylerin ve kralların mezarına sahip çıkmak isteyeceklerini söyleyerek her isteyene verilmek üzere birer tabut hazırlamalarını vasiyet etmiştir. En ünlü Sarı Saltuk türbesi, halkının 13. yüzyılda İslamiyet'e geçmesine önayak olduğu rivayet edilen İznik'te bulunmaktadır. "Saltuknâmedestanı"nın çeşitli yerlerinde Sarı Saltuk'un yer altından şifalı sular çıkardığı anlatılmaktadır.
Asıl mezarının ise Romanya'nın kuzeyinde Dobruca bölgesindeki Babadağ kasabasında olduğu sanılmaktadır. Sarı Saltuk'un Türkiye'de İznik'in yanı sıra Diyarbakır'da, Tunceli'de, Bor'da (Niğde), Rumeli Feneri'nde (İstanbul), Çanakkale, Kırklareli Babaeski'de, Manisa'nın Alaşehir ilçesinde, Makedonya'da Ohri'de, Arnavutluk'ta, Bosna-Hersek'te Blagay'da da türbeleri bulunmaktadır.
Diyarbakır'daki Sarı Saltuk türbesi kime ait?
Sarı Saltuk Türbesi, Urfa Kapı'nın iç tarafında Turistik Cadde ile Melik Ahmet Paşa Caddesinin kesiştiği köşe noktada Saltuk Camii'nin yanında bulunmaktadır. Diyarbakır'ın fethinden önce inşa edildiği ileri sürülen türbede, sanduka şeklinde bir mezar ve bir kenara konulmuş sarık şeklinde iki mezar taşı bulunmaktadır. Bu türbede yatan kişi hakkında kesin bir ifade bulunmamaktadır. Fakat Sarı Sâdık lakabı ile meşhûrGülşeniyye Tarikatı'na mensup Şeyh Sadık Ali Efendi'nin medfûn olduğu tahmin edilmektedir. Siyah taştan kümbet şeklinde yapılmış olan türbenin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Türbenin bitişiğinde mescid de bulunmaktadır.
Sarı Saltûk Türbesi, Diyarbakır Kültür ve Tabiat Varlıklarım Koruma Bölge Kurulu tarafından "Sarı Saltuk Türbe ve Tekkesi" adı ve 19.01.1980 tarih A/2082 sayılı kurul kararı ile tescillenmiş ve korumaya alınmıştır. Ayrıca türbe, Vakıflar Genel Müdürlüğü veri tabanında 21.00.01/107 envanter numarası ile "Türkiye Kültür Mirasları" arasında kayıtlıdır.
Diyarbakır evliyaları ve türbeleri ile ilgili yazılan araştırma kitaplarına göre, halen Urfa Kapı'da bulunan Sarı Saltuk türbesi, İbrahim Gülşenihalikfelerinden olan Şeyh Sadık Ali'ye aittir ve "Sarı Sadık" diye anılmaktaydı. Sadık Ali, birçok ülkede türbesi bulunan ve 13. yüzyılda yaşadığı bilinen Sarı Saltuk'tan en az iki yüz yıl sonra yaşadığı tespit edildiğine göre, burada türbesi bulunan kişinin Sarı Saltuk olmadığı ortaya çıkıyor.
İznik Sarı Saltuk Türbesi
İznik ilçe merkezinin dışında yer alan Sarı Saltuk Türbesi, Cevdet Hersekli isminde bir kişinin üzüm bağı içerisinde yer almaktadır. Cevdet Hersekli’nin dedesi olan Mehmet Hersekli’nin anlattığı rivayet edilen hikayeye göre, Sarı Saltuk ”Türbemin her tarafı açık olsun rüzgâr alsın, üzeri açık olsun rahmet yağsın.” şeklinde nasihatte bulunmuştur.
İznik ve çevre illerden gelen ziyaretçiler tarafından ziyaret edilen türbe, dört sütun üzerindeki kubbeden oluşmaktadır. Türbenin dört tarafı da açıktır ve doğu-batı uzantısında mezar taşı bulunmaktadır. 6,45 metreye 6,45 metre şeklinde kare bir planı bulunan türbede bulunan mezarın ayak taşında bitki motifi ile Kur’an’dan ayet yazılmıştır.
Çanakkale türbesi
Türk kaynaklarına göre ise Sarı Saltuk'un asıl mezarı Çanakkale merkeze bağlı Çınarlı Köyü sınırları içinde yer almaktadır. Sarı Saltuk Mezarının bulunduğu alanı 1. Dereceden Korunması Gereken Kültür Varlığı olarak tescillenmiştir. Çınarlı Köyü sınırları içinde yer alan Türbesinin üzerindeki mezar taşında şu ifadeler yer almaktadır: "Haceganı divan-ı hümayundan MoreviEsseyyid İsa Efendi'nin teberrükü olarak, merhum cennetmekan Horasan erenlerinden Morevi Sarıca Sultan Hazretleri ruh-u şerifi için lillahielfatiha...”
Niğde-Bor’daki Sarı Saltuk Makamı
Bu makam Niğde ili Bor ilçesinde, kaymakamlık binası karşısında, Saltuknâme’nin bir nüshasının da bulunduğu HalilNuri Yurdakul Kütüphanesi ile aynı cadde üzerindedir. İnsanların türbe olarak ziyaret ettiği bu yapı Nesâyih-i Amme adlı risâlenin yazarı Mahmud Recai Efendi’ye göre bir türbe olmayıp bir makam-ı şeriftir.Yapılış tarihi belli olmayan yapı, dörtgen üzerine sekizgen şeklinde taş kaplamadır. İçerisinde sandukadan başka bir şey yoktur.
Hozat’taki Sarı Saltuk Makamı
Tunceli ili, Hozat ilçesi merkezinin sekiz kilometre kuzeyindeki 2276 rakımlı Sarı Saltuk Tepesi’nde aynı adla anılan bir makam bulunmaktadır. Sarı Saltuk Dağı’nın zirvesinde bulunan ziyaretgâh, bir mezar ve bir aş pişirme yerinden oluşmaktadır. Sarı Saltuk’un üzerinin toprakla örtülmesini istemediği için ağaç dallarıyla örtüldüğü anlatılmaktadır. Mezarın dört tarafında mum yakılabilmesi için taştan özel bölümler yapılmıştır. Mezarın birkaç adım ilerisinde üst üste dizilmiş taşlardan yapılmış aş pişirme yeri bulunur; bu yapının da üzeri kuru ağaçlarla örtülüdür.