SAMER Saha Araştırmaları Merkezi, Türkiye'de yaşanan ekonomik krizin ve fiyat artışlarının semt pazarlarındaki yansımalarını incelemek amacıyla Diyarbakır’da, 2-9 Haziran tarihleri arasında, 142 Pazar esnafıyla yüz yüze görüşmeler gerçekleştirerek hazırladığı, “Diyarbakır Semt Pazarı Araştırması” raporunu açıkladı. Dört farklı semt pazarlarında faaliyet gösteren pazarcı esnafıyla gerçekleştirilen anket çalışması, pazarcıların mesleki deneyimlerini, müşteri profiline ilişkin gözlemlerini, fiyat artışlarının etkilerini, tüketici davranışlarındaki değişimleri ve pazar yerlerinde karşılaşılan sorunları ortaya çıkardı.
Pazarda kırmanckî kullanımı sadece yüzde 1,4
Çalışmada, semt pazarlarında çok dilli iletişimin yaygınlığı dikkat çekerken, katılımcıların yüzde 48,6’sı Türkçe ve Kurmancî, yüzde 21,8’i yalnızca Kurmancî, yüzde 17,6’sı yalnızca Türkçe, yüzde 10,6’sı Türkçe, Kurmancî ve Zazakî, yüzde 1,4’ü yalnızca Zazakî/Kirmanckî kullandığı belirtildi. Esnafın gözlemlerine göre müşterilerin yüzde 70,4’ünü kadınların oluşturduğuna yer verilen raporda, “Bu sonuç, hane halkı tüketim kararlarında kadınların belirleyici rolünü göstermektedir” denildi.
Zamların esnafa yansıması
Müşterilerin gelir durumuna da yer verilen raporda, yüzde 43’ünün düşük gelirli, yüzde 31 orta gelirli, yüzde 19,7’sinin ise her gelir grubundan olduğu belirtildi. Rapora göre, esnafın yüzde 34,5’i ürünlere her gün, yüzde 13,4’ü haftada bir, yüzde 16,9’u ayda bir zam geldiğini belirtirken, esnafın yüzde 81’i fiyat artışları nedeniyle müşterilerden tepki aldığını ifade etti. Araştırma grubuna yöneltilen, “Sattığınız ürünlere hangi zaman aralığında zam gelmektedir?” sorusuna görüşmecilerin yüzde 34,5’i “Her gün”, yüzde 27,5’i, “Mevsimsel/dönemsel değişiyor”, yüzde 16,9’u ayda bir, yüzde 13,4’ü haftada bir ve yüzde 7,7’si, “İki haftada bir” yanıtlarını verdi. Yine, “Zamlardan dolayı satışlarınız nasıl etkilenmektedir?” sorusunu görüşmecilerin yüzde 31,4’ü “Çok düştü”, yüzde 59,3’ü “Düştü”, yüzde 5,7’si “Değişmedi”, yüzde 2,9’u “Arttı” ve yüzde 0,7’si “Çok arttı” şeklinde cevapladı. “Topraktan alıp pazarda satana kadar en çok hangi ürüne veya ürün grubuna zam gelmektedir?” sorusuna ise görüşmecilerin yüzde 16,9’u “Meyve grubuna”, yüzde 15,5’i, “Her ürün grubuna eşit zam geliyor”, yüzde 14,1’i “Limon”, yüzde 9,9’u “Bilmiyorum”, yüzde 9,2’si “Mevsimine/dönemine göre değişiyor”, yüzde 9,2’si “Domates”, yüzde 5,6’sı “Salatalık”, yüzde 5,6’sı “Sebze grubu”, yüzde 4,2’si “Muz”, yüzde 2,8’i “Patates”, yüzde 2,8’i “Erik”, yüzde 2,8’i “Biber” ve yüzde 1,4’ü “Yenidünya” yanıtlarını verdi. Yine, “Tarladan pazara gelene kadar ürünler sizce yüzde kaç zamlanıyor?” sorusuna esnafın yüzde 10,2’sinin “Ürüne aşırı zam geliyor (5 Katı vb.)” yanıtı vermesi dikkat çekti.
‘Alım gücü azaldı’
Araştırma grubuna yöneltilen, “Son dönemde müşterilerinizde en sık gözlemlediğiniz değişiklik hangisidir?” sorusuna, “Daha az ürün alma”, “Daha ucuz ürün tercih etme”, “Kaliteden ödün verme”, “Pazara daha seyrek gelme” şeklinde verilen cevaplar, toplumun yaşadığı ekonomik krizi gözler önüne serdi. Ayrıca, “Sizce son bir yıl içinde tüketicinin alım gücü nasıl değişti?” sorusuna görüşmecilerin yüzde 43’ü “Çok azaldı”, yüzde 49,3’ü “Azaldı”, yüzde 5,6’sı, “Değişmedi”, yüzde 2,1’i, “Arttı” yanıtlarını verdi. Yine, “Sizce semtlere göre satışlarınızda bir farklılık söz konusu mu?” sorusuna görüşmecilerin verdiği cevaplar dikkat çekti. Bu soruya görüşmecilerin yüzde 74,3’ü “Evet”, yüzde 13,6’sı “Hayır”, yüzde 12,1 “Kısmen” yanıtını verdi. “Sattığınız ürünlerin satış fiyatında semtlere göre değişiklik oluyor mu?” sorusuna ise görüşmecilerin yüzde 43’ü “Evet”, yüzde 47,2’si “Hayır”, yüzde 9,9’u “Kısmen” yanıtlarını verdi. Araştırma grubuna yöneltilen, “Aldığınız ürünlere sizce neden zam gelmektedir?” sorusuna görüşmecilerin yüzde 37,2’si, “Mazot fiyatlarının yükselişi”, yüzde 21,5’i, “Az ürün üretimi”, yüzde 18,4’ü, “Yanlış ekonomik politikalar”, yüzde 6,6’sı “Kuraklık” yanıtlarını verdi. “Son bir yılda ortalama satış kârınız nasıl değişti?” sorusuna ise görüşmecilerin yüzde 26,1’i, “Çok azaldı”, yüzde 56,3’ü “Azaldı”, yüzde 15,5’i, “Değişmedi”, yüzde 1,4’ü, “Arttı”, yüzde 0,7’si “Çok arttı” yanıtlarını vermişlerdir.
Sonuç ve değerlendirme
Araştırmanın, “Sonuç ve değerlendirme” kısmında şu ifadelere yer verildi: “Araştırma sonuçları semt pazarlarının günümüz ekonomik koşullarından doğrudan etkilenen alanlar olduğunu göstermektedir. Bulgular birlikte değerlendirildiğinde;
* Enflasyon ve maliyet artışlarının pazarcı esnafını ciddi biçimde zorladığı,
* Müşterilerin alım gücünün azaldığı,
* Daha az ve daha ucuz ürün satın alma eğiliminin yaygınlaştığı,
* Esnafın satışlarını sürdürmesine rağmen kârlılığının düştüğü,
* Geleceğe yönelik fiyat artışı beklentisinin devam ettiği,
* Semt pazarlarının özellikle düşük ve orta gelir grupları için önemli bir gıda erişim kanalı olmaya devam ettiği görülmektedir. Sonuç olarak araştırma, semt pazarlarının yalnızca ticaret yapılan alanlar değil; ekonomik krizlerin, yoksullaşma süreçlerinin, kültürel çeşitliliğin ve gündelik yaşam mücadelelerinin somut biçimde gözlemlenebildiği önemli toplumsal mekânlar olduğunu ortaya koymaktadır. Bu nedenle pazar esnafının ve tüketicilerin karşı karşıya olduğu sorunların yalnızca ticari değil, aynı zamanda sosyal politika ve yerel yönetim perspektifleriyle de ele alınması gerekmektedir.”