YENİGÜN HABER – Diyarbakır Öğretmen Akademileri kapsamında düzenlenen ‘Şehir ve Akademi’ buluşması, kentin binlerce yıllık geçmişine dair çok konuşulacak bir tartışmanın fitilini ateşledi. Araştırmacı Yazar Mehmet Ali Abakay, kentin tanıtım rehberlerinde ve akademik olmayan anlatılarında yerleşmiş “bilgi kirliliğini” mercek altına aldı. Abakay’a göre, Diyarbakır’ın zenginliği rakamların kalabalığında değil, barındırdığı üç büyük ana medeniyetin derinliğinde gizli.
“5-10 yıllık egemenlik medeniyet kurmaz”
Diyarbakır’ın tarih boyunca 33 ya da 70 farklı medeniyete ev sahipliği yaptığı yönündeki yaygın söylemi eleştiren Abakay, yaptığı incelemelerde kentte hüküm süren beylik ve devlet sayısının 58 olduğunu saptadığını belirtti. Ancak Abakay, bu sayının doğrudan "medeniyet" olarak adlandırılmasının büyük bir kavram hatası olduğunu vurguladı:
“Bizim insanımız kaç beylik gelmişse hepsini ayrı bir medeniyet sayıyor. Bir yapının medeniyet vasfı kazanması için mimarisiyle, gastronomisiyle, musikisiyle ve giyim kuşamıyla kendine has bir kimlik inşa etmesi gerekir. Safeviler burada sadece 5-7 yıl kalmış. Birkaç yıl süren bir egemenlik nasıl yeni bir medeniyet kurabilir?”
Mezopotamya ve Grek-Roma Dönemi
Abakay, karmaşayı gidermek adına Diyarbakır tarihinin üç ana başlıkta özetlenmesi gerektiğini savundu. Moğollar gibi sadece yıkım getiren ve kalıcı eser bırakmayan toplulukların "medeniyet kurucusu" olarak listelenmesine itiraz eden yazar, tablonun şu şekilde okunması gerektiğini ifade etti:
İslam Medeniyeti: 639 yılından 1900’lere kadar süren bu dönem; Arap, Türk, Kürt, Süryani ve Ermeni unsurların kolektif katkısıyla şekillenmiş tek bir büyük şemsiyedir.
Abakay, Emevi, Abbasi, Selçuklu veya Osmanlı gibi dönemlerin ayrı medeniyetler değil, aynı medeniyetin farklı siyasi halkaları (saltanat değişimleri) olduğunu hatırlattı.
Haberin en dikkat çekici kısımlarından biri de kentin sembolü olan Diyarbakır Ulu Cami üzerine yapılan düzeltmeler oldu. Rehberlerde yer alan “İslam’ın 5. Harem-i Şerifi” ifadesinin bilimsel ve dini bir temeli olmadığını söyleyen Abakay, şu uyarılarda bulundu:
“Harem-i Şerif kavramı belli kriterlere dayanır. Ulu Cami çok kıymetlidir, sahabe izleri taşır ancak bu ona teknik olarak Harem-i Şerif statüsü kazandırmaz.”
Anadolu’nun İlk Camisi Mi?: Popüler anlatının aksine Anadolu’daki ilk caminin Diyarbakır’da değil, Antakya’daki Habib-i Neccar Camisi olduğunu belirten Abakay, "El insaf, tarihsel gerçekleri duygularımızın önüne koymalıyız" dedi.
Ashab-ı Kehf ve turizm rehberlerindeki hatalar
Dünya genelinde 70’ten fazla noktanın Ashab-ı Kehf mekanı olarak iddia edildiğini hatırlatan Abakay, Kur’an-ı Kerim’de bu mağaranın yerinin net bir şekilde belirtilmediğini, bu nedenle kesinlik iddiasında bulunmanın bilimsel ciddiyetle bağdaşmadığını söyledi. 26 farklı gezi rehberini incelediklerini ifade eden yazar, çeviri eserlerdeki "Grand Mosque" gibi ifadelerin de kültürel derinliği basitleştirdiğini sözlerine ekledi.
“Teknoloji medeniyet değildir”
Konuşmasının sonunda Batı medeniyeti kavramına da değinen Mehmet Ali Abakay, günümüzde teknolojinin medeniyetle karıştırıldığını savundu. Teknolojik üstünlüğün bir güç göstergesi olduğunu ancak gerçek bir medeniyetin çok daha derin insani ve kültürel temellere ihtiyaç duyduğunu vurguladı.